Bongahuis te Easterein

Ligging Het Bongahuis stond te Easterein, gemeente Súdwest-Fryslân.

Tekening door J. Stellingwerf (1723)

Andere benaming Bonge gued
Ontstaan Het adellijk huis wordt in elk geval in 1517 genoemd.
Geschiedenis Het Bongahuis moet een belangrijk huis onder Easterein zijn geweest. Waar de naam vandaan komt is onduidelijk. We komen drie takken tegen van de familie Bonga, namelijk in Holwerd-Waaxens, Kimswerd en Dantumadeel, maar er is tot nu toe geen link gevonden tussen de adellijke familie Bonga en de familie Roorda, die deze State in bezit had.

Zo komen we in het begin van de 16e eeuw Hessel Martena tegen, die volgens zijn testament uit 1517, jaarlijks een rente uit "Bonge gued toe Oestereind" ontving. Hij is een zoon van Sytze van Martena en Jel Epesdr van Harinxma thoe IJlst.
Daarnaast komen we ook Christoffel van Roorda voor 1540 tegen als eigenaar van het Bongahuis. Hij was getrouwd met Teth Goslicksdr. van Juwinga, een dochter van Goslick van Juwinga en Ydt van Harinxma thoe IJlst (overl. 1542). Deze Ydt was een dochter van Sytze van Harinxma thoe IJlst en Teth Hillesdr van Bonninga. Tenslotte waren Sytze van Harinxma thoe IJlst en de eerder genoemde Jel Epesdr van Harinxma thoe IJlst broer en zus van elkaar en kinderen van Epe Harings van Harinxma thoe IJlst en Jitske van Heemstra.

De heer Buwalda vermoedt dat de State via de grootmoeder van zijn vrouw, Tet Hillesdr. van Bonninga in bezit gekomen is van Christoffel van Roorda en dat de naam van de State afkomstig is van Bonninga/Bonga.
We komen echter nog een ander testament tegen en wel uit 1517. Deze is van Hessel Martena, en daarin wordt vermeld dat hij recht heeft op een jaarlijkse rente van het Bongahuis. Daarom zou het ook kunnen, dat de State vererft is via de gemeenschappelijke voorouders van Christoffel en Hessel: Epe Harings van Harinxma thoe IJlst en Jitske van Heemstra.

Rond 1540 wordt het Bongahuis gekocht door Hessel Johans van Roorda van Christoffel van Roorda. Door deze koop bleef het Bongahuis in elk geval binnen de familie, een regel die eeuwen lang in adellijke kringen in Friesland werd negeleefd door de 'Fidei-commis': een bepaling waardoor het familiegoed bijelkaar kon blijven en men het niet mocht vervreemden. Mede door deze regel zie je dat de Friese states eeuwenlang in bezit van een familie bleven. Hessel is ook via zijn betovergrootvader Ruurd Goffes Roorda, die van 1395 tot 1442 leefde, een verre neef van Christoffel (om precies te zijn neef in de 8e graad). Hij trouwt eerst met Tieth Janckesdr. van Douma en na haar overlijden met Ydt Hettesdr. van Hemmema. Van hem is bekend dat hij op het Bongahuis woont. Uit zijn eerste huwelijk worden twee dochters geboren: Anna (1535) en Teth (1536).
Teth Hesseldr. van Roorda trouwt drie keer. Eerst met Gosse Sasckers van Heringa, dan met Sybrant Agges Osinga en na diens dood in 1595 met Eelcke Sasckers Heringa, een oudere broer van Gosse, maar alleen uit haar eerste huwelijk krijgt ze kinderen: drie dochters en een zoon, waarvan er twee dochters trouwen. In 1596 stelt ze op het Bongahuis haar testament op. In dat testament wijst ze haar aangetrouwde nichten Womck en Foockel van Heringa aan, als erfgenamen van het Bongahuis, onder voorwaarde, dat zij een wettige zoon of dochter zullen krijgen die dan Hessel Roorda of Teth Roorda zal heten. Of haar zus Anna Hesselsdr. van Roorda, weduwe van Claes IJsselmuden, ook eigenaresse is geweest, is niet duidelijk. Ze overlijdt in 1580 op 45-jarige leeftijd.

De twee erfgenamen waren de zussen Foockel Aedes van Heringa en Womck Aedes van Heringa, dochters van Aede Eelckes (Edo) Heringa van Jongema, een halfbroer van de schoonvader van hun erflater Teth Hesseldr. van Roorda. Ze trouwden met twee broers; Fookel met Pieter van Eysinga en Womck met Tjalling van Eysinga.
Fookel en Pieter hebben aan de eis uit het testament voldaan: ze krijgen een zoon, die ze Hessel Pieters Roorda van Eysinga noemen. Hij krijgt als enige in het gezin de achternaam Roorda van Eysinga en is mogelijk eigenaar geweest van het Bongahuis van ca 1645 - 1654. Hij trouwt met Wilsck Gerroltsdr. van Feytsma en het echtpaar krijgt twee dochters, die waarschijnlijk beide jong sterven en de naam Teth Foockel van Roorda van Eysinga kregen.
Womck Aedes van Heringa en Tjalling van Eysinga hebben wel een zoon Hessel gekregen, die ongehuwd overleden is en we komen nog een achterkleindochter Teth tegen, maar blijkbaar heeft het nageslacht van Womck niet in de erfenis gedeeld.

Na het overlijden van Hessel Pieters Roorda van Eysinga zonder nageslacht, was het niet eenvoudig om weer een Teth of Hessel te vinden. We komen wel een Teth Catharina Fransdr van Eysinga tegen, maar ze is pas 4 jaar oud in 1654. Ze is de dochter van Frans Aedes van Eysinga en Frans is weer een zoon van de oudste broer van Hessel Pieters. Mogelijk is het Bongahuis eerst in bezit geweest van Frans Aedes Eysinga en zijn vrouw Aaltje Tjallingsdr Eysinga. Beide overlijden in 1673 en vanaf die tijd zal de State in bezit zijn geweest van hun oudste dochter Teth Catahrina Fransdr Roorda Eysinga.
Teth Catahrina Fransdr Eysinga trouwt in 1680 met Idzart Jarichs Burmania en het echtpaar krijgt zes kinderen, waarna Teth Catharina in 1690 op 40-jarige leeftijd sterft. Haar kinderen zijn dan in de leeftidj van 2 tot 8 jaar. Idzart zal voor zijn kinderen gezorgd hebben en na zijn overlijden in 1708, vererft het Bongahuis op zijn oudste dochter Teth Juliana Maria Burmania.
Onder de tekening die J. Stellinberg in 1723 van de State maakte staat vermeld: "'t Slot Bonga te Oosterend in Nennearderadeel behoort mevrouw Tietje Juliana Roorda van Burmania". Wat er met het Bongahuis gebeurde na haar overlijden in 1756 is onduidelijk.
Op de kaarten uit het atlas van Schotanus van 1688 en Schotanus-Halma uit 1718 komen we het Bongahuis tegen, zoals te zien is op de afbeeldingen.
Bewoners mogelijk:
Tet Hillesdr. van Bonninga, getrouwd met Sytze van Harinxma thoe IJlst
Ydt van Harinxma thoe IJlst (dochter), getrouwd met Goslick van Juwina
met meer zekerheid:
voor 1540 Christoffel van Roorda, getrouwd met (II) Teth Goslicksdr. van Juwinga (dochter)
ca 1540 - 1565 Hessel Johans van Roorda (koop), getrouwd met (1) Tieth Janckesdr. van Douma (2) Ydt Hettesdr. van Hemmema
ca 1565 - voor 1606 Teth Hesselsdr. van Roorda, getrouwd met Eelcke Sasckers van Heringa
ca 1596 Anna Hesselsdr. van Roorda, weduwe Claes IJsselmuden
ca 1600 Foockel Aedes van Heringa (nicht), getrouwd met Pieter van Eysinga en Womck Aedes van Heringa (nicht), getrouwd met Tjalling van Eysinga
ca 1645 - 1654 Hessel (Pieters) Roorda van Eysinga (zoon), getrouwd met Wilsck Gerroltsdr. van Feytsma
ca 1650 - 1673 Frans van Eysinga (neef, zoon van broer Aede), getrouwd met Aaltje van Eysinga
ca 1675 - 1690 Teth Catharina Roorda van Eysinga, getrouwd met Idzert van Burmania
ca 1690 - 1756 Teth Juliana Maria Roorda van Eysinga (dochter)
Huidige doeleinden Van de State is niets meer terug te vinden.
Opengesteld n.v.t.
Foto's Detail van kaart rond Oosterend uit atlas Schotanus (1664) Detail van kaart rond Oosterend uit atalas Schotanus (1718))
Bronnen Tekst: P.N. Noomen
P.N. Noomen, De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners, 2009
De website hisgis
Blog van A. Buwalda
Afb. 1: Fries Museum
Afb. 2 en 3: Friesland op de kaart