Espelbachshuis te Leeuwarden

Ligging Het huis stond in Leeuwarden, ter plaatse van het huidige pand Eewal nr. 65.

Foto van het Espelbachshuis in augustus 1978 (door W. Walta)

Ontstaan Deze voormalige stadsstins zal in de 15e en mogelijk al in de 14e eeuw gebouwd zijn. Het huidige pand werd in 1794 gebouwd in Louis XVI-stijl.
Geschiedenis De als Espelbachshuis bekend gebleven stadsstins is waarschijnlijk een diepgeplaatste zaalstins van de Dekema’s of Liauckama’s geweest. Het huis werd omstreeks 1845 door Jhr. Van Humalda tegenover de Leeuwarder archivaris en geschiedschrijver Wopke Eekhoff afgeschilderd als een sterk gebouw van één verdieping hoog, op overwulfde kelders gebouwd waardoor de hoofdingang een stoep met een aantal treden voor zich had. Jonker Van Humalda vertelde dat de roodgeverfde voorgevel maar weinig ramen had en dan ook nog heel kleine, met in lood gevatte ruitjes en tralies ervoor. De fundamenten moeten erg dik geweest zijn want de voet van de muur liep vanaf straatniveau schuin omhoog tot de hoogte van de begane grond vloer. Dat wijst op een verdedigbaar karakter van het oorspronkelijke huis en dus een bouwtijd van naar schatting 1450 of eerder.
Het huis had een grote tuin die vanaf de Eewal doorliep tot de Speelmansstraat en van beide straten werd afgescheiden door een hoge tuinmuur. Stalling en wagenhuis lagen aan de achterzijde en kwamen op de Speelmansstraat uit.

De familie Van Espelbach was van Duitse afkomst en waarschijnlijk in het gevolg van de Hertog van Saksen in 1498 naar Friesland gekomen. De eerste Espelbach die we met betrekking tot dit huis kennen is Georg van Espelbach, sedert 1561 Grietman van Barradeel. Ook was hij Drossaard van het Kasteel te Harlingen en Olderman van die stad. Hij was gehuwd met Catharina van Dekema, dochter van raadsheer Sicke van Dekema en Luts van Liauckama. Georg (I) stierf in 1575 en werd te Harlingen begraven.
Zijn zoon Georg (II) erfde het huis en woonde daar tot zijn dood in 1644.

Diens erfgenamen kwamen overeen het huis en erf, gewaardeerd op een som van 9380 gulden, in vier percelen te verdelen. Bij loting viel het huis zelf toe aan Jhr. Ghysbrecht van Bronckhorst, Heer van der Schoot, getrouwd met Anna van Espelbach. Het is niet bekend hoe lang zij het huis in eigendom gehad hebben.
Na hen kwam het huis in handen van Tjalling van Camstra, eigenaar van Tjaarda State te Rinsumageest, gehuwd met Maria Anna van Aebinga. Zij waren in 1682 eigenaars, waarschijnlijk door het huwelijk van Willem van Bronckhorst met Jel van Aebinga.

Maria Anna van Aebinga liet het huis met tuin en alle bijbehorende grondpachten van verscheidene nabijgelegen huizen bij testament na aan haar oudste dochter Anna Lucia van Camstra, in 1711 getrouwd met Minne Frans van Burmania. Anna overleed hier in 1745, 70 jaar oud en kinderloos.
Een van haar erfgenamen was een baron Van Plettenberg die het huis enkele jaren later verkocht aan Doeke Ritskes Smeding, die het in 1794 geheel liet afbreken en het huidige grote pand in late Lodewijk XVI-stijl op de plaats van het huis èn het voorplein liet bouwen. Een groot deel van de, door de eerdere opdeling al sterk geslonken hof was voor die verkoop al als bouwkavels voor woningen verpacht. Daardoor bleef er slechts een, in verhouding tot de oorspronkelijke oppervlakte, kleine tuin over.
Bewoners Sicke van Dekema en Luts van Liauckama (waarschijnlijk)
Tot 1575 Georg van Espelbach I en Catharina van Dekema
1575 - 1644 Georg van Espelbach II
Ghysbrecht van Bronckhorst, Heer van der Schoot en Anna van Espelbach
Willem van Bronckhorst en Jel van Aebinga (waarschijnlijk)
Tjalling van Camstra en Maria Anna van Aebinga
tot 1745 Anna Lucia van Camstra
Baron Van Plettenberg
Doeke Ritskes Smeding
Huidige doeleinden De huidige bestemming van het huis is mij (J.L.) Onbekend.
Opengesteld n.v.t.
Foto's Foto van het Espelbachshuis op 30 november 2006 Espelbachshuis op de plattegrond van Leeuwarden door J. Sems, 1603
Bronnen Tekst: Jan Leemburg
"Geschiedkundige beschrijving van Leeuwarden" door W. Eekhoff, 1846
"Adelshuizen in Leeuwarden" door M.W. Meijer, 1980
Foto 1: Site van Tresoar
Foto 2: Archief van J. Leemburg
Afb. 1: Archief van J. Leemburg