Grietmanshuis te Leeuwarden

Ligging Het huis staat in de Bollemanssteeg nr. 64, op de hoek met de Grote Kerkstraat, Gemeente Leeuwarden.

Foto van het huis omstreeks 1900

Andere benaming Schwarzenbergshuis, in de 15e-16e eeuw mogelijk Eminga's steenhuis
Ontstaan Het huidige huis werd in verschillende fases gebouwd, waarschijnlijk vanaf ca. 1500.
Geschiedenis Het Grietmanshuis recht tegenover het Historisch Centrum Leeuwarden in de Grote Kerkstraat op de hoek met de Bollemanssteeg is louter en alleen op grond van zijn naam al te beschouwen als een typerend voorbeeld van de residenties van de gewestelijke elites die in de zeventiende en achttiende eeuw de touwtjes in handen hadden. De functie van Grietman wordt wel eens vergeleken met het huidige burgemeestersambt. Bij de invoering van de Gemeentewet in 1851 werd in Friesland de grietman als hoofd van het bestuur over een grietenij/gemeente vervangen door de burgemeester. Dat is dan ook vrijwel de enige overeenkomst van beide functies.
Moet de burgemeester schipperen tussen de uiteenlopende wensen en verlangens van zijn ambtenarencorps en compromissen sluiten tussen de steeds veranderende inzichten van gemeenteraadsleden, de Grietman was gewoon de baas in de grietenij. Niet alleen op bestuurlijk gebied, maar eeuwenlang ook op het gebied van de rechtspraak met betrekking tot wat we nu de kleine criminaliteit zouden noemen. Hij had het toezicht over het nedergerecht in zijn grietenij en had zelfs recht op een percentage van de opgelegde boetes! Een zeer lucratieve functie, die door niet weinig grietmannen nog eens extra uitgemolken werd. Uiteraard hadden ze daar hun stromannen voor en zelfs de daadwerkelijke uitoefening van hun ambt lieten ze vaak aan anderen over. De Secretaris van de grietenij was vaak de feitelijke bestuurder. Ook die werd er meestal flink rijk van.

Door hun grote rijkdom en het feit dat zij lange tijd niet verplicht waren (continu) in de grietenij te wonen waarover zij heersten, hadden veel grietslieden stadsvilla’s laten bouwen waar ze zich met name ’s winters comfortabel en door alle gemakken omringd in het sociale leven stortten.

Op de plattegrond van Johannes Sems uit 1603 is op de hoek van de Bollemanssteeg en de Grote Kerkstraat een fors, drie traveeën breed pand met een topgevel te zien. Muren en balklagen van dat huis zijn nog terug te vinden in het Grietmanshuis, dat in werkelijkheid nog forser is dan door Sems is weergegeven. De huidige plaats van de ingang in de lange westgevel lijkt op grond van de indeling van het huis de oorspronkelijke plaats te zijn. Mogelijk is het een diep geplaatst adelshuis geweest aan de Grote Kerkstraat met een voorplein aan de westzijde zoals bij het Camstrahuis (Grote Kerkstraat 18) en het Aebinghahuis (Grote Kerkstraat 16). De Bollemanssteeg is in 1582 waarschijnlijk over het voorplein van het Grietmanshuis gerooid. De ingang aan het voorplein kwam hierdoor aan de nieuwe straat te liggen. Het hoekhuis aan de overzijde van de steeg tegen het Camminghahuis aan zou het bijhuis van het Grietmanshuis geweest kunnen zijn, wat dan tevens verklaart waarom dat pand nooit één geheel met het Camminghahuis heeft gevormd. Het Grietmanshuis lijkt al van oorsprong een zelfstandige status gehad hebben in plaats van onderdeel te zijn geweest van erfrandbebouwing bij het Holdingahuis. De bouwmassa van het oorspronkelijke huis is vergelijkbaar met de oorspronkelijke diepgeplaatste hoofdhuizen van de naar het westen aangrenzende Cammingha-, Camstra- en Aebinghahuizen en daarmee dan ook veel te fors voor de doorsnee erfrandbebouwing bij een adelshuis. De totale breedte van het oorspronkelijke huis plus de Bollemanssteeg plus het hoekhuis aan de overzijde is ongeveer even groot als de totale breedte van het Camminghahuis met bijhuis.

De eerste bewoner van het pand die we vermeld vinden was "Doethe Aysgama" ofwel Doede Aasgema.
In 1692 kwam het huis in bezit van de buurman, de eigenaar en bewoner van de Holdingastins, Georg Frederick baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg. Die moet het een en ander aan schulden hebben gehad, want zijn 'gesamentlycke crediteuren' verkochten het pand in 1697 aan Hans Willem baron van Aylva (deze naam spreek je uit als Aaluwe, dus geen familie van de Spaanse Hertog van Alva). In de koopakte werd het huis omschreven als 'seeckere huysinge cum annexis bestaende in twee beneden camers, keuckens, voorhuis, back etc staende in de Grote Kerckstraet'.
Deze baron van Aylva was destijds een beroemd man. Als kapitein op het schip "Groot Frisia" maakte hij de tocht naar Chatham mee onder admiraal Michiel Adriaansz. de Ruyter. Door zijn verrichtingen in het leger van de Republiek der Verenigde Nederlanden kreeg hij de bijnaam 'den Ontzaggelijken Generaal'. Tot 1737 bleven de Aylva's eigenaar van het huis. Toen kwam het weer in handen van de familie van de vorige eigenaar, nl. Michael Onuphrius baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg voor een bedrag van 4.317 goudguldens en zeven stuivers. Deze baron die grietman was van Dantumadeel, kwam door de koop in het bezit van een samenstel van panden. Weliswaar panden met veel vertrekken, maar zonder de gewenste uitstraling. Het lijkt voor de hand te liggen dat na 1737 een grote verbouwing plaatsvond, mogelijk onder architect Anthonius Coulon (circa 1682-1753), 'bouwmeester van Syn Hoogheit' (de Prins van Oranje, stadhouder van Friesland) en leerling van Daniël Marot. De in Marot-stijl uitgevoerde dakkapellen, die nog steeds het dak sieren, wijzen daarop. De gebouwen aan de Bollemanssteeg en het naastgelegen huis aan de Grote Kerkstraat werden samengevoegd tot een fors L-vormig gebouw van twee bouwlagen op hooggelegen kelders. In de negentiende eeuw werd het huis aan de mode van die tijd aangepast. De gevels werden bepleisterd, de ingangspartij gemoderniseerd en de achttiende-eeuwse roedenverdeling in de kozijnen vervangen door empirevensters. De hoofdvorm bleef echter ongewijzigd.

Het huis, dat toen bekend stond als 'Schwartzenbergshuis', bleef daarna bijna 120 jaar in de familie.
In 1855 kocht jonkheer Tjaard Anne Marius van Andringa de Kempenaer het pand voor 'veertienduizend vaderlandsche' guldens. Hij had deelgenomen aan de tiendaagse veldtocht in 1831, was grietman van het Bildt, lid van de Provinciale Staten, lid van de Eerste Kamer en was, niet te vergeten, met een schatrijke vrouw getrouwd. Toen hij in 1870 stierf, bleef zijn weduwe Amelia Gerardina de Schepper in het huis wonen tot haar overlijden in 1906. Het echtpaar Van Andringa de Kempenaar had drie zoons en zes dochters. Jonkvrouwe Adriana Wilhelmina van Andringa de Kempenaer, een van de dochters, werd op 26 december 1858 in het huis geboren. Zij heeft haar persoonlijke herinneringen later uitvoerig opgeschreven. Over haar geboortehuis schreef zij onder meer: 'Het huis waarin ik woonde en geboren was, behoorde tot eene der grootste en ouderwetste van Leeuwarden en er grensde een ruim koetshuis met stalling aan, die door een gang met het voorhuis verbonden waren'.

Na 1906 werd het huis bestemd tot belastingkantoor en toen de belastingdienst verhuisde is het lange tijd gebruikt door antiekhandel Beuneker. In 1990 werd het pand aangekocht door de Stichting Het Grietmanshuis. Na een eerdere restauratie in 1974 volgde een nieuwe herstelbeurt. Het exterieur onderging een geslaagde metamorfose door het aanbrengen van een okerkleurige afdeklaag op de gevels aan de Grote Kerkstraat en de Bollemanssteeg. Inwendig werden de monumentale vertrekken hersteld en in "passende" kleuren geschilderd. Helaas vond men wit en grijs passend in plaats van de in de 18e eeuw in zwang zijnde oker/gele tinten.
Daarnaast zijn de ornamenten op schoorstenen en plafonds niet ontdaan van de tientallen lagen witkalk waarmee ze in de loop van twee en een halve eeuw overgeschilderd zijn, waardoor velen er uit zien als rommelige bulten op een smetteloos witte achtergrond. Een gemiste (?) kans bij deze voor het overige zeer geslaagde opknapbeurt. Mogelijk is het restaureren van de ornamenten uitgesteld tot een latere gelegenheid. Het ‘schoonmaken’ van dergelijke (gips)ornamenten is een tijdrovend precisiewerk en dus een kostbare geschiedenis met de tegenwoordige uurlonen.

Van het interieur zijn verder vooral van belang de brede met marmer belegde gang en de twee royale vertrekken aan de Grote Kerkstraat. In de grote zaal, nu in gebruik als vergaderzaal, bevindt zich een grote, mooi gebeeldhouwde marmeren schoorsteenmantel met een houten bovenbouw, waarin echter een moderne (vlakke!) spiegel binnen een gesneden lijst aan het gehele beeld afbreuk doet. Jammer dat het schoorsteenstuk verdwenen is. Mogelijk was dat door Albartus Otto Swalue, 'meester schildenaar te Leeuwarden" geschilderd. Albartus (1683-1768) was inderdaad een meester in dit werk.
Vooral zijn ‘bloemstukken’ schitterden door een evenwichtige compositie en verfijnde penseelvoering. Coulon maakte voor het schilderen van schoorsteenstukken in dergelijke belangrijke huizen nogal eens gebruik van zijn diensten. Ook de onder het gehele pand aanwezige oude kelders zijn het vermelden waard.

Het huis, waar zoveel grietmannen hebben gewoond, kreeg opnieuw een naam: Het Grietmanshuis. De kelders en de ‘bel-étage’ (verdieping boven de hoge kelders) zijn verhuurd aan Spatium / Office & Home, een bedrijf voor woning- en projectinrichting dat met zijn moderne meubilair in de 18e eeuwse sfeer van het huis een perfecte entourage gevonden heeft.

De foto’s interieur dateren uit de periode van ca. 1865 tot ca. 1900 toen jhr. Tjaard Anne Marius Albert van Andringa de Kempenaer (1806 - 1870) en daarna zijn weduwe eigenaren/bewoners waren. (Herkomst: Familiearchief Van Andringa de Kempenaer)
Bewoners Doethe Aysgama
1692 - 1697 Georg Frederick baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
1697 - 1737 Hans Willem baron van Aylva
1737 - 1758 Michael Onuphrius baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
1758 - ? Wilco baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
- 1855 Familie Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
1855 - 1870 Tjaard Anne Marius van Andringa de Kempenaer
1870 - 1906 Amelia Gerardina de Schepper, wed. Van Andringa de Kempenaer
Gemeente Leeuwarden
- 1990 Familie Beuneker
Sinds 1990 Stichting Het Grietmanshuis
Huidige doeleinden Het huis is nu ‘showroom’ van Spatium / Office & Home.
Opengesteld Het huis is in principe niet voor bezichtiging toegankelijk. Spatium Office & Home is echter iedere dag geopend behalve op zondag.
Foto's Foto van de gang omstreeks 1870 Foto van de gang op 30 november 2006 Foto van de gang met trap omstreeks 1900 Foto van de gang met trap op 30 november 2006
Foto van de kleine voorkamer omstreeks 1900 Foto van de grote voorkamer/zaal op 30 november 2006 Foto van de buitenzijde van het huis op 16 februari 2007 Het Grietmanshuis op een detail van de plattegrond door J. Sems, 1603
Bronnen Tekst: Jan Leemburg
Website Aed Levwerd
Historisch Centrum Leeuwarden
Website van tresoar
Foto’s 1, 2, 4 en 6: Website van Tresoar / Familiearchief Van Andringa de Kempenaer
Foto’s 3, 5, 7 en 8: Archief van J. Leemburg
Afb. 1: Archief van J. Leemburg