Nieuw Herema State te Tzum

Ligging Deze state stond ten westen van Tzum, gemeente Franekeradeel, tegen de dorpsterp aan.

Tekening van J. Stellingwerf met (op het origineel) het onderschrift “Out slot van 
	gravinne Karelszon”

Andere benaming Nieuw-Herum, Clein Heerma, Nuwe Herrem
Ontstaan De stins/state wordt reeds in de eerste helft van de 15e eeuw vermeld.
Geschiedenis Aan het begin van de 15de eeuw tekent zich in Tzum de machtige positie af van de familie Tho Hederum, later Herema of Heerma. Dicht bij het dorp hadden ze verschillende stinzen; in verschillende terpbuurschappen onder Tzum bezaten ze een of meer boederijen. Het Register van de Rechtsomgang geeft daarvan voor de eerste decennia van de 15de eeuw een eerste globaal overzicht. In hetzelfde register worden ook verschillende stinzen, wieren en staten van de Herema's vermeld.
In het begin van de 15de eeuw worden Gerrolt, Broutich en Wlbet in Hedrum genoemd; in 1511/1514 zijn de Herema-stinzen en het Herema-land onder Tzum in handen van Tjerck Walta, gehuwd met een Tieth Herema, 1) en van nakomelingen en erfgenamen van Gerrolt Herema (1433-1476).
Blijkens het register van de Rechtsomgang was de omvang van het Herema-goed in de jaren 1406-1438 in grote lijnen gelijk aan dat in 1514. Overdiep en Tjessinga noemen het register van de rechtsomgang voor Tzum teleurstellend, gebrekkig, onzorgvuldig en laakbaar karig. Toch is door extrapolatie van het omgangspatroon globaal wel een beeld van de omvang en ligging van het Herema-land aan het begin van de 15de eeuw te krijgen.

Wat betreft grondbezit was Nieuw-Herum kleiner dan Oud-Herum; het werd in 1640 dan ook Clein Heerma genoemd. Als huis, dichtbij de dorpskom en de kerk, was het waarschijnlijk belangrijker. Bovendien kan de eigendomsgeschiedenis hier duidelijker getraceerd worden: in de eerste helft van de 15de eeuw Gerrold van Herema, vervolgens oude Take van Herema (doodgeslagen). Diens zoon, jonge Take van Herema, was in 1511 en 1514 eigenaar. In 1545 vermaakte hij Nieuw-Herum of Herama zate, stins ende staten toe Tzum met eer ende veer en ius patronatus aan Wigle Herema, de zoon van zijn volle neef Sibren Agges Herema van Zweins.
(Tot zover de heer P.N. Noomen in Stinzen te Tzum.)

Het stemkohier van 1640 vermeldt als eigenaar de heer Schwartzenbergh en Hero Hobbes als gebruiker van de boerderij. De state bleef een tijdlang in die familie want in het floreenkohier van 1700 staat Isabella Susanna baronesse thoe Schwartzenberg gravin Carelson als eigenaresse van het 88 pondemaat (31.51.75 ha) grote Klein Heerma dat toen gebruikt werd door Rienck Cornelis. Daarna is het net als Oud Herema en zovele andere (voormalige) states in handen gekomen van de heer Suffridus Westerhuis 2) die in 1728 als eigenaar vermeld wordt en het goed verpacht had aan Claas Pieters. Titia Bogarda, weduwe Westerhuis, schonk naast Oud Herema ook
Nieuw Herema aan de diaconie van de Herv. Kerk te Franeker voor het onderhoud van het Westerhuisgasthuis. Het kadaster vermeldt in 1832 dat het Gasthuis te Franeker eigenaresse is. In de 50er jaren van de 20e eeuw werd de boerderij bewoond door de heer Johannes Noordenbos.

1) Haar verwantschap met de nakomelingen van Gerrolt Herema (wapen: gedeeld een leeuw en drie eikels, 2:1) is niet duidelijk. Behalve het bezit onder Tzum en Herum duidt ook het wapen dat aan haar wordt toegeschreven (een keper met twee eikels en een eikenblad) op verwantschap. Zie: M.A. Beelaerts van Blokland, "Herema van Tzum", De Nederlandsche Leeuw (1944) 9.
2) Zie over hem en zijn vrouw Hottinga State te Pietersbierum. Zij waren eigenaren van ondermeer de states, buitenplaatsen en stadshuizen Westerhuis te Marrum, Oud- en Nieuw Herema te Tzum, Donia en (de voorganger van) Walburga te Sexbierum, Ropta te Wijnaldum, Jelgersma te Firdgum, Hottinga, Fetza en Lieuwma te Pietersbierum, in 1728 de helft van Hibbema te Oosterbierum en het Martenahuis in Franeker.

Bewoners 1e helft 15e eeuw Gerrold van Herema
oude Take van Herema
1511, 1514 jonge Take van Herema
1545 Wigle Herema
1640 de heer Schwartzenbergh
1700 Isabella Susanna baronesse thoe Schwartzenberg gravin Carlson
1728 Suffridus Westerhuys
- Titia Bogarda wed. Westerhuis
- Westerhuisgasthuis te Franeker, rond 1960 bewoond door Johannes Noordenbos
Huidige doeleinden Op het terrein staat een boerderij.
Opengesteld De boerderij wordt particulier bewoond en is niet toegankelijk.
Foto's Overzicht van states in en rond Tzum voor zover gelokaliseerd Nieuw Herema omstreeks 1930 De boerderij omstreeks 1950
Voorzijde Nieuw Herema met een stukje van de ‘slotgracht’ op 8 mei 2011 Stichtingssteen in de voorgevel van de boerderij op 8 mei 2011
Bronnen Tekst: Een deel van bovenstaande tekst is met toestemming van auteur P.N. Noomen overgenomen van de website www.hisgis.nl, tab "kaartlagen", keuze "stinzen fryslan". Die tekst is tevens gepubliceerd in:
"De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners", P.N. Noomen, Uitgeverij Verloren, Hilversum 2009
”De historie gaat door het eigen dorp”, A. Algra, ca. 1960
www.hisgis.nl
Afb. 1: ”De historie gaat door het eigen dorp”
Foto 1: Google Earth
Foto’s 2 en 3: “Tsjom – Réuny ‘81”
Foto’s 4 t/m 5: Jan Leemburg