Tjitsma State te Wijnaldum

Ligging De State stond Foarryp 1 te Wijnaldum, gemeente Harlingen.

Wijnaldum e.o. van Google Earth

Andere benaming Thyetthie saete, Thijetthie Saete, Thyettye (1546), Tietse (1598) Tzietsa (1615), Tsietze (1627), Tjessinga
Ontstaan Het huis wordt voor het eerst in 1511 genoemd.
Geschiedenis Tjitsma was in 1511 eigendom van Liauckema, van 1535 tot 1838 deel van het fideicommis van Liauckema. Hoewel het nooit adellijke bewoning kende, werd het op de kaart van 1622 als adellijk goed Tjessens vermeld, waarschijnlijk omdat het in Wynaldum van Nyenhuis de status van belangrijkste Liauckema-goed overgenomen had.

Tjitsma wordt vermeld in “De Aanbreng der Vijf Deelen” uit 1511 en 1514 en met name genoemd in de “Niewe Aanbreng van der Buitendijksterer Landen” van 1546. Onder nummer 19 van Wijnaldum vinden we het volgende: “Geert Hessels weduwe heeft ons scriftelicken aengegeven ende bij hueren eede verclairt te gebruijcken Thijetthie Saete, groot zijnde negen pondematen lants mijt die Staten ende twee campen greijdland omt huijs ende dat terp saedlandt", enz.
Dan volgen nog diverse stukken grond, die tesamen 72 pondematen groot zijn en eigendom zijn van Schelte van Lijauckama. Letterlijk staat er “van welcke voorscreven landen Schelte van Lijauckama lantheer es.”
In 1627 was de sate eigendom van Jarich (Georgh) van Liauckama die het goed verpachte aan Sierck Jarichs. Op 21 december 1627 werd een acte van “huyzinge en ontruyminge” ondertekend waarbij Sierck de opstallen kocht 5800 goudguldens. Dit hoge bedrag geeft aan dat het een “heren”boerderij was van een goede kwaliteit. Naar aanleiding van de in 1580 ontstane schade was het “achterhuis”, dus het bedrijfsgedeelte met koehuis, dorshuis, paardenstal, kalverhokken, poeskeuken, molkenkamer met een vaste “carnweijgh” en ook de vijfroede hooiberg en de molen geheel gerenoveerd. De molkenkamer in het achterhuis grensde aan het “rood pandekt huijs” waaruit blijkt dat de schuur aan het woonhuis vast was gebouwd. Uit die benaming blijkt ook dat het een voornaam huis betrof, want in die tijd werden de meeste boerderijen, ook het woonhuis, met riet gedekt. Dat het met pannen gedekt was en dan ook nog opvallende rode, moet het huis de rijkdom van de bewoners hebben uitgestraald. Of dit een stins/state betrof is echter niet met zekerheid bekend.

Sierck Jarichs was een vooraanstaand man in Wijnaldum. Hij was ouderling en kerkvoogd en ook kwam zijn naam voor op de uit 1637 daterende kerkklok van de Hervormde kerk. Omstreeks 1629 werd hij als steenkoper gekozen door de Volmachten van de Vijf Deelen Zeedijken Buitendijks. De onderwijzer Steenstra schreef in 1845: “De jaren 1627 en 1628 waren weder getuige van overstroomingen, die vooral in Oost-Friesland groote schade veroorzaakten”. Ook in het noordwesten van Friesland zullen de dijken daar niet zonder schade vanaf gekomen zijn. Het is duidelijk dat de stenen die hij kocht voor het repareren en verstevigen van de zeedijk bestemd waren.

Van 1511 tot 1850 zijn de eigenaren dezelfde als van Liauckama State te Sexbierum en tot 1712 blijft het gebruik in handen van de familie van Sierck Jarichs.

In 1850 was Adolf Meinardus Knottnerus eigenaar en Sijbe Sijbesma gebruiker van het toen 90 pondematen grote Tjitsma. Tweemaal werd Tjitsma door brand verwoest.
Anno 2014, wordt Tjitsma-state bewoond en gebruikt door de familie Bergmans, die er al woonde, toen er omstreeks 1954 een belangrijke oudheidkundige vondst werd gedaan. Bij het leggen van een drainagepijp vond men een grote fibula of mantelspeld, die na vergelijking met een grafvondst in Engeland bleek te dateren uit de 7e eeuw. De fibula, die thans in het Fries Museum te Leeuwarden tentoongesteld wordt, bestaat uit een zilveren steunplaat, die geheel met goud is afgewerkt. Aan de voorzijde bevinden zich in goud gezette stukjes almandijn. Bij latere vondsten trof men verfrommelde stukjes goud aan, die delen bleken te zijn van de fibula.
In 1991 werd besloten het terrein van Tjitsma systematisch af te graven en te onderzoeken op bewoningssporen. Het resultaat was verbluffend. Niet alleen meerdere fibula‘s werden gevonden, maar ook zaken die er op duidden, dat er complete werkplaatsen van goud- en zilversmeden aanwezig waren. Men vond munten, glazen kralen, scherven van aardewerk, waterputten en sporen van woningen. Een eerste conclusie was, dat hier een belangrijk wooncentrum was gevonden, waar mogelijk elite had gewoond.
In 1993 voegde men een stukje gouden zwaardbeslag aan de vondsten toe; tevens vond men weer een kinderskeletje, het derde sinds het begin van de opgraving. Met een benen kam en een groot aantal sporen van huisplattegronden zette men de reeks vondsten voort. In juli van dat jaar trof men het skelet aan van een circa 20 jaar oud meisje, dat in de 6e eeuw geleefd moet hebben. Bij de dode bevonden zich een ringfibula, een kralenketting en de punt van een hertshoorn met cirkelversiering.
Al werd dus bij deze nederzetting een grafveld ontdekt, resten van een koningsgraf, waarop men gehoopt had, werden tot dusver niet gevonden. Het grootste deel van de terp van Tjitsma is echter nog niet onderzocht.

Bewoners 1511 Oeds Tyettye (?)
1546 Geert Hessels weduwe
tot 1598 Jan Hessels (verm. kleinzoon van vorige, overleed 1600 op “Tietse-sate”)
vanaf 22 maart 1598 Sicke Claesz. en Aeffke Jans (vrijwel zeker dochter van Jan Hessels)
1627-1648 Sierck Jarichs en Jetske Jans
1648-1654 Jetske Jans
1652-1655 Jetske Jans en Dirck Ysbrandts
1655-1656 Dirck Ysbrandts
1656-1667 Sijmen Jans (broer van Jetske Jans) en Jetske Gatses
1667- ? Jetske Gatses (boerderij toen 90 pondematen groot); hun zoon:
1688-1712 Sijmen Sijmens, trouwde 1688 Kniercke Sjoerdts
1713-1730 Gerrit Jansen (boerderij toen 104 pondematen groot)
1761-1773 Sybren Hannes (boerderij toen 123 pondematen groot)
1773- ? Pijtter Wijbes Steensma
1850 Adolf Meinardus Knottnerus eigenaar en Sijbe Sijbesma gebruiker
(boerderij toen weer gekrompen naar 90 pondematen)
midden 20e eeuw tot heden Fam. Bergmans
Huidige doeleinden Op het terrein staat een landbouw- en koelhuisbedrijf.
Opengesteld Gebouwen en terrein zijn niet opengesteld voor publiek.
Foto's een beeld van het moderne Tjitsma State op 9 september 2010
Bronnen Tekst: Een klein deel van bovenstaande tekst is met toestemming van auteur P.N. Noomen overgenomen van de website www.hisgis.nl, tab "kaartlagen", keuze "Stinzen fryslan". Die tekst is tevens gepubliceerd in:
"De Stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners", P.N. Noomen, Uitgeverij Verloren, Hilversum 2009
Grotere delen van de tekst zijn overgenomen van “Uit de geschiedenis van het Geslacht Laansma” door S. Laansma gepubliceerd op Oud Tzummarum
Foto 1: Google Earth
Foto 2: Jan Leemburg