Toutenburg te Tytsjerk

Ligging Deze buitenplaats lag bij Tytsjerk, gemeente Tytsjerksteradiel in de hoek van de huidige Rijksstraatweg, Zwartewegsend en Toutenburgleane.

Tekening van de State door J. Stellingwerf uit 1722

Ontstaan Het huis werd rond 1525 gebouwd.
Geschiedenis George Schenk van Toutenburg was een zoon van de Duitse edelman Johann Schenk von Toutenburg en zijn vrouw Ludomitia von Schleinitz. Hij was overste in het leger van Keizer Karel V en werd in 1521 tot stadhouder van Friesland benoemd. Hij trouwde eerst met jonkvrouw Anna de Vos van Steenwijk en na haar dood met Johanna gravin van Egmond. George stichtte omstreeks 1525 de buitenplaats Toutenburg tussen de dorpen Rijperkerk en Tytsjerk.
Om gemakkelijk en snel te kunnen reizen tussen zijn landhuis en Leeuwarden, de zetel van zijn regering, liet hij tussen 1528 en 1531 een weg aanleggen, de ‘Zwarte Weg’ genoemd. Daardoor wordt dit kruispunt nog steeds "Zwartewegsend" genoemd.

Bij zijn dood in 1540 laat George het slot Toutenburg na aan zijn zoon Carel Schenk van Toutenburg. In een missieve van 1564 met betrekking tot de tolheffing op de Zwarteweg, wordt melding gemaakt van het feit dat de bewoner van "Hove Toutenburg", joncker Carel Schenk en diens huisgenoten en dienstbaren, van die tolheffing worden vrijgesteld.
Van wat er de volgende eeuw met Toutenburg gebeurde is weinig of niets bekend.

In 1640 is het slot eigendom van een heer Marsum, "één der Burgemeesteren" van Leeuwarden, die het huis verhuurde aan de weduwe Trijn Jacobs.

In 1698 wordt Reiner Gijsbert Fontein als eigenaar vermeld. Waarschijnlijk liet hij op het landgoed Toutenburg aan het begin van de 18e eeuw een tweede huis laten bouwen, Vijversburg genaamd. Uit 1721 en 1722 dateren twee tekeningen, de ene met "Vijversburg" en de andere met "’t slot Toutenburg".

In 1742 wordt jonkvrouw Jaycke van Wyckel, weduwe Kuffelaar, eigenaresse van dit landgoed. Er is een koopbrief bewaard gebleven van 11 april 1742. Daarin staat als verkopende partij vermeld: "Juffr. Baukien Fontein, meerderjarige dogter, althans woonagtig op Toutenburgh onder Rijperkerk, Dus Gijsbertus Fontein Bedienaar des heijligen Evangelius te Bolswart; voor hem zelfs en als geauthoriseerde curator over zijne susters kinderen Reiner en Aeltie Jelles Reitsma, en in eigener name instaande [...]" en als koper: "Vrouw Jaijke van Wijckel weduwe Reinier Kuffelaar woonagtig binnen Leeuwarden b.b.c.". Zij koopt: "op de coop van een heerlijke stemdragende buijtenplaats; met de huijsinge hovinge somerhuijs, singels bomen en plantagie cum annexis Toutenburg genaamt gelegenaan ’t einde van de Swarte weg, onder ’t behoor van Rijperkerk [...] met een vrije doortogt, zoo heen als weder door het Tolhek op de Swarte weg zonder tol te geven mitsgaders een eigen gestoelte in de kerke [...]" behoorende onder dit vercogte, groot hoff en keukentuijn blijvende de beelden en andere cieratien den vercopers eigen". De koopprijs bedraagt 2000 g.g.

Zij verkoopt de State op 20 september 1753; in de verkoopbrief staat: "Jaijke van Wijkel, weduwe Kuffeler woonagtig te Rijperkerk" haar bezit Toutenburg verkoopt aan "De Hre Eelko van Haersma en Vrouw Susanna Maria Elisabet Faber egtel. binnen Leeuwaarden". De verkoopprijs bedraagt 3825 carolus gulden. In deze verkoopbrief wordt de State omschreven, als "een heerlijke stemdragende buijtenplaats, met de huijsinge, hovinge, somerhuijs singels, bomen en plantagie cum annexis Toutenburg genaamt". Ook in deze verkoopacte wordt melding gemaakt van de gratis doorgang door het tolhek en de eigen bank in de kerk. In 1754 vertrekt Jaijke naar Leeuwarden en worden Eelko en Susanna Maria Elisabet de nieuwe bewoners.

Vier jaar later verkoopt het bovengenoemde echtpaar Toutenburg al weer en wel aan mr. H. van Theeken, "Old Raad-Ordinaris in den Hove van Friesland". De verkoop vindt in 1758 plaats, maar pas in 1759 wordt Henrikus van Theeken de nieuwe hoofdbewoner. Henrikus is getrouwd met Trijntie Renici, een zijn afkomstig uit Berltsum. Na de verkoop in 1775, vertrekken ze in 1776 naar Rinsumageast.
In 1775 wordt Rinse Rijpperda [Rinse Folkerts Ripperda], "Bou en Rente mr. Generaal van SLands Domeinen en ontvanger Generaal der Consumtien deser Provencie" en zijn vrouw Maria Elisabeth Canter Visscher, echtelieden te Leeuwarden" de nieuwe eigenaars. De State wordt omschreven als: "zekere heerlijke Buitenplaats met de huisinge, schuire, somerhuis en hovinge bomen en plantagien cum annexis Toutenburg State genaamt ". De verkoopprijs bedraagt 4000 car.g. (TIE 069 folio 231). Een jaar later worden ze als hoofdbewoners vermeld. Rinse sterft op 12 juni 1812 "op den huize Toutenburg, in den ouderdom van ruim 64 jaren, in leven old-raad en rentmeester der domeinen, en ontvanger-generaal der consumptien in het departement Vriesland". Zijn nabestaanden verkopen het huis een jaar later aan Salomon Nathan Leeuwenstein, die afkomstig is uit Leeuwarden.
Salomon koopt Toutenburg voor 5.555 car.g. en in 1832 is hij nog steeds eigenaar.

In 1842 wordt de State verkocht voor de sloop voor 6300 gulden. Toch is het huis niet direct afgebroken, want in 1850 wordt de bouwvallige state door dr. Nicolaas Ypeij aangekocht voor elf duizend gulden. Door deze familie wordt vrij spoedig daarna opdracht gegeven de state af te breken. Deze familie was eigenaar van het naastgelegen Vijversburg.

De zoon van Nicolaas Ypey, Age Looxma Ypey was een kunstliefhebber en verzamelaar. Hij bracht grote collecties munten en porselein bijeen, die hij later samen met een legaat van 50.000 gulden aan het Fries Museum naliet. Age was ongeneeslijk ziek en toen zijn moeder in 1890 op 84-jarige leeftijd stierf, trof hij testamentaire beschikkingen, waaraan o.a. de ‘Stichting op Toutenburg’ te danken is. Op de plaats waar Toutenburg heeft gestaan werd een gasthuis gebouwd naar een ontwerp van de Leeuwarder architect H.H. Kramer, dat de oude naam "Toutenburg" nog steeds draagt. Age overleed op 8 augustus 1892 in de ouderdom van 59 jaar.
Bewoners 1525 George Schenk van Toutenburg
1540 Carel Schenk van Toutenburg
1640 de heer Marsum, bewoonster wed. Trijn Jacobs
1698 Reiner Gijsbert Fontein
1742 - 1754 Jkvr. Jayke van Wyckel, wed. Kuffelaar
1754 - 1759 Eelco van Haersma, getrouwd met Susanna Maria Elisabet Faber
1759 - 1775 mr. H. van Theeken, getrouwd met Trijntie Renici
1775 - 1812 Rinse Folkerts Ripperda, getrouwd met Maria Elisabeth Canter Visscher
1812 - 1813 erven Rinse Folkerts Ripperda>br> 1813 - na 1832 Salomon Nathan Leeuwenstein
1855 Nicolaas Ypey
- 1892 Age Looxma Ypey
Huidige doeleinden Op het terrein staan 20 woningen, die al sinds 1894 in gebruik zijn als bejaardenwoningen.
Opengesteld Het park is vrij toegankelijk.
Foto's Foto van het huidige terrein op 23 oktober 2005 Kaartje met alle Stinsen rond Rijperkerk
Verantwoording Tekst:
C.W. Braaksma en J. Leemburg
Bronnen:
Aantekeningen van J. Leemburg
Aantekeningen van J. van der Zwaag
de heer G. Mast
Afb. 1: Archief van J. Leemburg
Foto 1: Archief van J. Leemburg
Afb. 2: J. van der Zwaag